Ffilmiau | Themâu | Addysg | Ynglŷn â'r wefan hon | Cysylltwch | Hafan | English

Croeso i Gasglu'r Tlysau.

Mae'r wefan yn cynnwys dros 20,000 o ddelweddau o wrthrychau, llyfrau, llythyrau, awyrluniau ac eitemau eraill o amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifdai yng Nghymru.

Cardiau post yn cofnodi trychineb glofa Senghennydd, 1913

Cyfres o gardiau post (21) gan y ffotograffydd W. Benton, yn cofnodi'r trychineb ym mhwll glo'r Universal, Senghennydd, 14 Hydref 1913, pan laddwyd 439 o weithwyr.

Cardiau post yn cofnodi trychineb glofa Senghennydd, 1913
Porwch y thema hon


Cyfres o gardiau post (21) gan y ffotograffydd W. Benton, yn cofnodi'r trychineb ym mhwll glo'r Universal, Senghennydd, 14 Hydref 1913, pan laddwyd 439 o weithwyr.

Tyfodd pentref Senghennydd (Caerffili) o gwmpas pwll yr Universal Steam Coal Company pan ddechreuwyd cloddio am lo yno yn ystod y 1890au. Wrth i gysylltiadau rheilffordd wella a'r galw am lo gynyddu daeth pyllau dyfnion yn llawer mwy proffidiol i'w gweithio, a hynny er gwaethaf yr anawsterau o gloddio o dan y fath amgylchiadau a gorfod gweithio mewn llefydd cyfyng, llifogydd, nwy a llwch. Daeth Senghennydd yn gyfarwydd iawn ‚'r peryglon hyn i gyd.

Ym 1901 cafwyd tanchwa ddifrifol yn y lofa pan gollodd 82 o weithwyr eu bywydau. Ond ddeuddeng mlynedd yn ddiweddarach, fore Mawrth, 14 Hydref 1913, digwyddodd y trychineb mwyaf difrifol yn hanes diwydiant glo Cymru. Lladdwyd 439 o weithwyr, yn ddynion a bechgyn. Yn dilyn tanchwa 1901 gwnaed argymhellion ynglŷn ‚ diogelwch mewn pyllau dyfnion, ac roedd peryglon yr Universal yn hysbys, ond parhau i gynyddu gwnaeth y cynhyrchu yn ogystal ‚'r nifer oedd yn gweithio yno o dan amodau difrifol iawn.

Cafodd rheolwr y pwll a'r perchnogion eu herlyn o ganlyniad i drychineb 1913. Ond roedd y canlyniad yn siom i'r gweithwyr a'r teuluoedd yn eu galar. Gorchmynnwyd y rheolwr i dalu dirwy o £24 ond gollyngwyd yr holl gyhuddiadau yn erbyn y perchnogion. Ar apÍl fe'u gorchymynnwyd i dalu dirwy o £10 a chostau o £5. 5s.

Parhawyd i weithio'r pwll tan 1928. Ni chodwyd cofeb i'r rhai a gollwyd tan 1981.

Oherwydd maint y trychineb roedd diddordeb mawr yn yr hyn a ddigwyddodd. I ddiwallu'r awydd hwnnw am wybodaeth cynhyrchwyd y cardiau post hyn. Mae'n rhaid bod y ffotograffydd W. Benton wedi cyrraedd yr ardal yn fuan wedi'r trychineb er mwyn cofnodi'r digwyddiad. Roedd gan y ffotograffydd stiwdio yn George Street, Glasgow, ond fe fyddai'n arbenigo mewn cofnodi trychinebau. Wedi cyrraedd yr ardal fe huriodd ystafell leol a mynd ati i dynnu lluniau o'r golygfeydd yn dilyn y trychineb gan gyhoeddi cyfres o 25 o gardiau post. Nid yw'r gyfres gyfan yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ond o'r cardiau sydd wedi'u defnyddio. Y dyddiad postio cynharaf yw 22 Hydref, wyth diwrnod wedi'r danchwa, ac mae'r holl gardiau a ddefnyddiwyd yn cario marciau post o gyffiniau Senghennydd ei hun.

Heddiw mae'r syniad o gynhyrchu cardiau post yn nodi'r fath ddigwyddiad yn ymddangos yn erchyll. Ond rhaid cofio fod y delweddau yn debyg iawn i'r hyn y buasem ni'n disgwyl eu gweld ar deledu neu dudalennau newyddiadur. Felly, rhaid gweld y cardiau post hyn fel esiamplau gwych o ffoto-newyddiaduraeth gynnar.

Ffynhonnell: Llyfrgell Genedlaethol Cymru


 

Addysg

Trychineb Pwll Glo yng Nghymru - Senghenydd 1913 Trychineb Pwll Glo yng Nghymru - Senghenydd 1913



(Dysgwch ynglyn ‚'r drychineb lofaol waethaf yn hanes cloddio glo Prydeinig drwy lygaid y bobl oedd yno, a gweld sut maent yn amrywio yn yr hyn sydd ganddynt i'w ddweud.)